प्रकाशक र अस्वीकरण
प्रकाशक
विश्व परिवर्तक ईश्वरीय विद्यालय
अहमदाबाद आश्रमको ठेगाना
Vishwa Parivartak Ishwariya Vidhyalay c/o Paramshanti Bhawan Chenpur, Near Chenpur Bus Stand New Ranip Road Ahmedabad, Gujarat – 382470
सर्वाधिकार © २०२६ विश्व परिवर्तक ईश्वरीय विद्यालय सर्वाधिकार सुरक्षित। अनुमतिबिना यसको कुनै पनि भाग छाप्न वा नक्कल गर्न पाइने छैन।
"ज्ञान दान महा दान"
(ज्ञान बाँड्नु नै सबैभन्दा ठूलो दान हो)
सबैसँग जति सकिन्छ त्यति बाँड्नुहोस्।
— बापूजी दशरथभाई पटेल
अस्वीकरण / सामग्रीको स्रोत
यो पुस्तक बापूजी दशरथभाई पटेलका आध्यात्मिक प्रवचनहरूबाट प्रेरित भएर विश्व परिवर्तक ईश्वरीय विद्यालयको परमशान्ति टोलीले आफैं जम्मा गरेको, सम्पादन गरेको र प्रकाशन गरेको हो। कुन कुरा राख्ने, कसरी बुझाउने, कुन शब्द छान्ने र कसरी प्रस्तुत गर्ने — यी सबै कुरा पूरै परमशान्ति टोलीको काम र जिम्मेवारी हो। बापूजीले यो पुस्तक आफैं लेख्नुभएको, जाँच्नुभएको वा स्वीकृत गर्नुभएको छैन, र यसभित्रका कुराहरूको सम्पादकीय, कानुनी वा प्रकाशकीय जिम्मेवारी उहाँको छैन।
AI को प्रयोग: यस पुस्तकको आध्यात्मिक सार AI ले बनाएको होइन। AI उपकरणहरू केवल व्याकरण मिलाउन, कुरा स्पष्ट पार्न र ढाँचा मिलाउन मात्र प्रयोग गरिएका हुन्। सम्पादनको पूरा जिम्मेवारी परमशान्ति टोलीको हो।
कानुनी अस्वीकरण: यी कुराहरू केवल आध्यात्मिक र जानकारीका लागि, असल नियतले बाँडिएका हुन्। यी चिकित्सकीय, कानुनी, आर्थिक वा मनोवैज्ञानिक सल्लाह होइनन्। यसलाई कसरी बुझ्ने र यसअनुसार के गर्ने भन्ने कुराको पूरा जिम्मेवारी पाठक आफैंको हुनेछ। यस पुस्तकको प्रयोगबाट हुने कुनै पनि परिणामका लागि बापूजी, परमशान्ति टोली वा विश्व परिवर्तक ईश्वरीय विद्यालय कोही पनि जिम्मेवार हुने छैनन्।
सबै आस्थाप्रति सम्मान: यो पुस्तक केवल आध्यात्मिक उन्नतिका लागि हो। यो कुनै पनि धर्म, आस्था, जात, समुदाय, देश, सरकार, लिङ्ग, वंश, परम्परा, संस्था वा व्यक्ति — जीवित वा बितिसकेका — का विरुद्ध लेखिएको होइन, न त तिनको आलोचना गर्ने वा तिनलाई चोट पुर्याउने उद्देश्य नै राख्छ। सबै मार्ग र सबै आस्थाहरूको गहिरो सम्मान गरिन्छ।
कुनै सम्बन्ध छैन: यो पुस्तक विश्व परिवर्तक ईश्वरीय विद्यालय (परमशान्ति) ले आफैं प्रकाशित गरेको हो। यो अरू कुनै पनि संस्था वा निकायसँग जोडिएको छैन, तिनको समर्थन पाएको छैन, न त तिनको प्रतिनिधित्व नै गर्छ।
बापूजीको परिचय
बापूजी (पूरा नाम: बापूजी दशरथभाई पटेल, जसलाई युवा पुस्ताले मायाले "दादाजी" पनि भन्छन्) को जन्म सन् १९५६ मा गुजरातको मेहसाणा जिल्लाको अखज नामक सानो गाउँमा भएको थियो। तर उहाँको बाल्यकाल मेहसाणा जिल्लाकै अम्बासन नामक अर्को गाउँमा बित्यो।
जीवनको सुरुको कालमा उहाँ धेरै सफल वकिल हुनुहुन्थ्यो। पछि उहाँले आफ्नो जीवन परम आध्यात्मिक सत्यलाई आफैं अनुभव गर्न र मानिसहरूको भलाइका लागि यो दिव्य ज्ञान अगाडि ल्याउनमा लगाउनुभयो। आज यो परम ज्ञान सच्चा साधकहरूका लागि आफ्नो अन्तिम गन्तव्यसम्म पुग्ने बाटो देखाउने बत्ती बनेको छ। पृथ्वीका आत्माहरूलाई आफ्नो मूल घर फर्कने बाटो देखाउने यो परम आध्यात्मिक ज्ञान अहिलेको समयमा आउनु नै सबैभन्दा ठूलो दिव्य शक्तिको आशीर्वाद हो।
धेरै गरिब परिवारमा हुर्केर र कठिन परिस्थितिहरू झेल्दाझेल्दै पनि बापूजीमा यो दुःख र पीडाले भरिएको संसारलाई अझ राम्रो ठाउँ बनाउने गहिरो चाहना थियो। छ वर्षको सानै उमेरमा उहाँले बारम्बार ईश्वरलाई सोध्नुभयो — मानिसहरूको दुःख देखेर पनि ईश्वर किन चुप बस्नुहुन्छ? मानव दुःखको अन्त्य गर्ने यही बलियो चाहनाले नै उहाँलाई जीवनको पछिल्लो चरणमा आध्यात्मिकताको सबैभन्दा माथिल्लो स्तरमा पुर्यायो।
बाल्यकालमै बापूजी आफ्नो सुख–सुविधाको वास्ता नगरी घण्टौंसम्म खेतमा एक्लै बस्नुहुन्थ्यो। गरिबीका कारण उहाँ जुत्ता–चप्पलबिना खाली खुट्टा हिँड्नुहुन्थ्यो र प्रायः काँडाले घोचिनुहुन्थ्यो। धेरैपटक उहाँ खेतमा अबेरसम्म बस्नुहुन्थ्यो र घर फर्कने बाटोमा सूक्ष्म जगतका (आँखाले नदेखिने संसारका) जीवहरूसँग भेट हुन्थ्यो। यी अनुभवहरूले सूक्ष्म जगतका आत्माहरूसँग कुरा गर्ने उहाँको रुचि जगाए।
बापूजी सानै उमेरदेखि साहसी हुनुहुन्थ्यो, र यही साहसले उहाँलाई धेरै अप्ठ्याराहरू पार गर्न मद्दत गर्यो। चार्टर्ड एकाउन्टेन्सी (CA) को पढाइसँगसँगै उहाँले आफ्नो खर्च चलाउन ट्युसन कक्षाहरू पढाउनुभयो। पछि उहाँले कानुनमा स्नातक (LLB) पूरा गर्नुभयो र अहमदाबादका एक प्रसिद्ध वकिल बन्नुभयो।
सन् १९९७ मा उहाँले दुःख र अव्यवस्थाले भरिएको यस मृत्युलोकलाई अमरत्वको शाश्वत दिव्य संसारमा बदल्ने मिसनका साथ अहमदाबादको चेनपुरमा विश्व परिवर्तक ईश्वरीय विद्यालय नामक आध्यात्मिक संस्था खोल्नुभयो। "माँ" भनेर प्रेमले चिनिने श्रीमती सुषमा टण्डनले यस महान् दिव्य मिसनमा बापूजीसँगै काम गर्नुभयो।
यस मिसनलाई पूरा गर्न बापूजीले आफ्नो सबै साधन र सम्पत्ति यही दिव्य उद्देश्यमा लगाएर नथाकी मेहनत गर्नुभयो। त्यस बेला उहाँ आराम नगरी लगातार १८ घण्टासम्म आध्यात्मिक प्रवचन दिनुहुन्थ्यो। यी प्रवचनहरूमा उहाँले दिव्य ज्ञानका सबैभन्दा माथिल्ला तहहरू बुझाउनुभयो — जुन उहाँले अतिचेतन अवस्थामा (साधारण चेतनाभन्दा माथिको अवस्थामा) गहिरो ध्यान र दिव्य दृष्टिबाट आफैं देख्नुभएको र अनुभव गर्नुभएको थियो। यो ज्ञान साधारण मानव मनको कल्पनाभन्दा धेरै पर छ।
बापूजीका शिक्षाहरूमा धेरै विषय समेटिएका छन् — विभिन्न तहका दिव्य सिर्जनहारहरूका प्रकारहरू; हाम्रो सौरमण्डल, आकाशगंगा र ब्रह्माण्ड कसरी बने; र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण — मल्टिभर्स र त्यसभन्दा परका सत्यहरूको अलौकिक ज्ञान। उहाँको ज्ञान धेरै गहिरो छ र यो "बेहदका आत्माहरू" भनिने उच्च स्तरका साधकहरूका लागि हो। बापूजीका अनुसार यी बेहदका आत्माहरूले नै यस मृत्युलोकलाई शाश्वत दिव्य लोकमा बदल्ने मुख्य भूमिका खेल्नेछन्।
हाल बापूजी लामो समयसम्म गहिरो ध्यान र समाधिमा लीन रहनुहुन्छ। उहाँ अतिचेतन अवस्थामा आफ्नो अलौकिक मिसनमा लगातार लीन रहनुभएकाले कसैसँग भेट्नुहुन्न।
प्रस्तावना
ज्ञान दान महा दान
(ज्ञान बाँड्नु नै सबैभन्दा ठूलो दान हो — सबैसँग जति सकिन्छ त्यति बाँड्नुहोस्।) — बापूजी दशरथभाई पटेल
यो पुस्तक परमशान्ति मेडिटेसन (Paramshanti Meditation) च्यानलमा बापूजी दशरथभाई पटेलले बिहान लाइभ दिनुभएको प्रवचनबाट सुरु भयो। यो बेहदको परम ज्ञान (Behad Ka Param Gyan) — असीमको परम ज्ञान — नामक १० दिने कोर्सको एक भाग हो।
तपाईँको हातमा भएको यो पुस्तक त्यही जीवन्त ज्ञानको लिखित रूप हो — स्पष्ट होस् भनेर मिलाएर राखिएको, बारम्बार पढ्न र दोहोर्याउन तयार।
यो साधारण आध्यात्मिक ज्ञान होइन। जहाँ सबै आध्यात्मिक शिक्षाहरू टुंगिन्छन् — युनिभर्सको अवधारणाभन्दा पर — त्यहाँबाट यो सुरु हुन्छ। यसले आत्माको उत्पत्ति र सूक्ष्म रचनाका विभिन्न आयामहरूबारे बताउँछ, जसबारे विज्ञानले अहिलेसम्म सोचेकै छैन। यो यति विशाल अन्तिम परम सत्य हो, जसका अगाडि "अनन्त" शब्द पनि सानो पर्छ।
बापूजीका शिक्षाहरू किताब वा परम्पराबाट आएका होइनन्। तिनको जरा गहिरो समाधि र अतिचेतन ध्यानबाट पाइएको प्रत्यक्ष आध्यात्मिक अनुभवमा छ। त्यसैले यो ज्ञान फरक लाग्छ।
"खुद को जानो… सब कुछ अंदर ही recorded है।"
"आफूलाई चिन्नुहोस्… सबै कुरा पहिल्यै भित्रै रेकर्ड भएको छ।"
यो पहिलो पुस्तक — दिन १: म को हुँ? — सुरुको बिन्दु हो। ब्रह्माण्ड बुझ्नुअघि हामीले त्यसबारे सोध्ने व्यक्तिलाई बुझ्नुपर्छ। ईश्वर र सृष्टिको कुरा गर्नुअघि हामीले सोध्नुपर्छ: म के हुँ?
बिस्तारै पढ्नुहोस्। हरेक विचारलाई मनमा बस्न दिनुहोस्। हरेक अध्याय अघिल्लो अध्यायमाथि बनेको छ। पूरा तस्बिर अन्त्यमा देखिन्छ — तर हरेक टुक्रा महत्त्वपूर्ण छ।
यो ज्ञानले त्यो कुरा जगाओस् जुन सधैं थियो तर बिर्सिएको थियो। यसले तपाईँलाई परमशान्ति — सबैभन्दा ठूलो शान्ति — तपाईँको आत्माको सबैभन्दा साँचो घरको नजिक पुर्याओस्।
परमशान्ति च्यानल टोली
विश्व परिवर्तक ईश्वरीय विद्यालयका तर्फबाट
अहमदाबाद, २०२६
यस शृंखलाबारे
यो पुस्तक मानव चेतनालाई सीमाभन्दा पर फैलाउन बनाइएको १० दिने आध्यात्मिक यात्राको एक भाग हो। हरेक दिनले सत्यका अझ गहिरा तहहरू खोल्छ र पाठकलाई आत्म-बोधबाट ब्रह्माण्डीय बुझाइसम्म पुर्याउँछ।
बापूजी दशरथभाई पटेलको
दिव्य ज्ञानमा आधारित
यो पुस्तक प्रवचनहरूमार्फत बाँडिएको आध्यात्मिक ज्ञानको क्रमबद्ध प्रस्तुति हो।
यो पुस्तक कसरी पढ्ने
यो केवल पढ्ने पुस्तक होइन। यो अनुभव गर्ने ज्ञान हो। बिस्तारै पढ्नुहोस्। गहिरो गरी सोच्नुहोस्। हरेक विचारले तपाईँको भित्री अवस्था बदल्न दिनुहोस्।
दिन १ — म को हुँ?
परिचय
तपाईँले सोध्न सक्ने सबै प्रश्नहरूमध्ये योभन्दा शक्तिशाली प्रश्न अरू कुनै छैन: म को हुँ?
तपाईँको नाम होइन। तपाईँको काम होइन। तपाईँको धर्म होइन। तर यी सबैभन्दा भित्र जो छ — हरेक विचार र हरेक सासको पछाडि रहेको त्यो कहिल्यै नबदलिने उपस्थिति।
यो प्रश्न उपनिषद्, वेद, गीता र हरेक महान् परम्परामा गुन्जिन्छ। तर पनि दैनिक हतारमा हामी यसको उत्तर दिन बिरलै रोकिन्छौं।
बापूजी सिकाउनुहुन्छ — यो खोज केवल दर्शन होइन। यो मानिसले गर्न सक्ने सबैभन्दा शक्तिशाली काम हो। जब तपाईँले आफू के हुँ भनेर साँच्चै जान्नुहुन्छ, अरू हरेक सत्य आफैं खुल्न थाल्छ।
"खुद को जानोगे, तभी खुदा को जान पाओगे।"
"आफूलाई चिन्नुहोस्, तब मात्र तपाईँले ईश्वरलाई चिन्न सक्नुहुनेछ।"
दिन १ ब्रह्माण्डबाट होइन, ईश्वरबाट होइन — तपाईँबाट सुरु हुन्छ। आत्माबाट। त्यो प्रकाशबाट, जुन तपाईँ पहिल्यै हुनुहुन्छ, तर बानी र बिर्साइका तहहरूमुनि गाडिएको छ।
अध्याय
१
हामीले आफूलाई किन खोज्नुपर्छ?
निरन्तर बदलिरहने ब्रह्माण्डमा आत्मा नै एकमात्र नबदलिने कुरा हो।
आत्म-खोज किन आवश्यक छ? जीवन त चलिरहेकै छ भने, हामी को हौं भनेर सोध्न किन रोकिने?
किनकि यस संसारमा सबै कुरा बदलिन्छ। मानिस, सम्बन्ध, धन, स्वास्थ्य — केही पनि टिक्दैन। भौतिक अस्तित्वको बनावट नै निरन्तर परिवर्तनमाथि उभिएको छ।
मानिससँग मात्र एउटा दुर्लभ उपहार छ: "दिव्य बुद्धि" (विवेक) — सोच्ने, मनन गर्ने र सोध्ने शक्ति: म यहाँ किन छु? यस शरीरभन्दा पर के छ?
बापूजी सिकाउनुहुन्छ: यो जीवन आफूलाई चिन्नमा प्रयोग गर्नुभएन भने यो अनमोल अवसर गुम्छ। आत्म ज्ञानबिना तपाईँ जीवात्मा चेतनामै रहनुहुन्छ — जन्म, मृत्यु, सुख र दुःखको अनन्त चक्रमा फसेर।
मनले बाहिर सुख खोज्छ, तर क्षणभरको सन्तुष्टि मात्र पाउँछ। केही पनि टिक्दैन। यो कुनै कमी होइन — यो यस संसारको बनावट नै हो। यो स्थायी सुख दिनका लागि बनेकै थिएन। यो त तपाईँलाई साँचोतर्फ धकेल्नका लागि बनेको थियो।
"ज्ञान सागर में डूब जाओ।"
"ज्ञानको सागरमा गहिरो डुब्नुहोस्।"
हरेक महान् ग्रन्थले — उपनिषद्, वेद, भगवद्गीता — आत्म ज्ञानलाई मानव जीवनको उद्देश्यको केन्द्रमा राख्छ। निरन्तर बदलिरहने ब्रह्माण्डमा आत्मा नै एकमात्र नबदलिने कुरा हो। यसलाई चिन्नु भनेको बलियो जमिन भेट्टाउनु हो।
परम ज्ञान — सबैभन्दा माथिल्लो ज्ञान — त्यो हो जुन नाम, रूप र देखिने सबै कुराभन्दा पर जान्छ।
अध्याय
२
चार महावाक्य
व्यक्ति र परमबीचको भिन्नता तत्त्वको होइन, चेतनाको हो।
प्राचीन वैदिक परम्पराले हामीलाई चार परम वाक्य — महावाक्य — दिएको छ, जसले सोझै आत्माको स्वरूपतर्फ सङ्केत गर्छन्। यी नारा होइनन्। यी भित्री अनुभूतिका सबैभन्दा गहिरा अवस्थाहरूबाट जन्मेका हुन्।
१. प्रज्ञानं ब्रह्म — चेतना नै ब्रह्म हो
ऋग्वेदबाट। शुद्ध चेतना — हरेक अनुभवको पछाडि रहेको बोधको उपस्थिति — आफैं नै परम सत्य (Absolute) हो। यो मस्तिष्कले बनाएको होइन। यो त अस्तित्वकै जग हो।
२. तत् त्वम् असि — त्यो तिमी हौ
छान्दोग्य उपनिषद्बाट। अन्तिम सत्य — परम सत्य — त्यही हो जो तपाईँ हुनुहुन्छ। व्यक्ति र परमबीचको भिन्नता तत्त्वको होइन, चेतनाको हो। भ्रम (माया) का आवरण हटाउनुहोस्, अनि आत्माले बुझ्छ: यो कहिल्यै छुट्टै थिएन। ब्रह्म अविभाज्य छ।
३. अयम् आत्मा ब्रह्म — यो आत्मा ब्रह्म हो
तपाईँभित्रको आत्मा कुनै ठूलो कुराको टुक्रा होइन। यो व्यक्ति रूपमा रहेको ब्रह्मको पूरा अभिव्यक्ति हो। यसले द्वैत देखिने भ्रमलाई सुल्झाउँछ।
४. अहं ब्रह्मास्मि — म ब्रह्म हुँ
सबैभन्दा सोझो वाक्य। जब आत्म-खोजले आफ्नो काम गर्छ, अनुभव यस्तो बन्छ: म ब्रह्म हुँ। अवधारणाका रूपमा होइन — सोझो, जीवन्त अनुभूतिका रूपमा। यही अद्वैत हो — दुई नहुनु।
"जब पर्दा हटा, तब पता चला — जीव और ब्रह्म में कोई फर्क नहीं।"
"जब पर्दा हट्यो, तब सत्य स्पष्ट भयो — आत्मा र ब्रह्म एक हुन्।"
यी चार महावाक्य पहिचानबाट घोषणा, घोषणाबाट एकात्मता, र एकात्मताबाट प्रत्यक्ष अनुभूतितर्फ बढ्छन्। हरेक पाइलाले तपाईँलाई त्यो सत्यको नजिक पुर्याउँछ, जुन आत्मा पहिल्यै हो।
अध्याय
३
आत्मा र जीव
जीव त्यो आत्मा हो जसले आफ्नो साँचो स्वरूप बिर्सेको छ।
धेरै परम्पराहरूले आत्मा र जीव (जीवित प्राणी) बीचको भिन्नता धमिलो पारिदिन्छन्। बापूजी यसलाई एकदम स्पष्ट पार्नुहुन्छ।
जीव को हो?
जीव त्यो आत्मा हो जसले आफ्नो साँचो स्वरूप बिर्सेको छ। यसले आफूलाई शरीर, इच्छा र भौतिक संसारसँग मात्र जोडेर हेर्छ। सबै प्राणीहरूमध्ये मानिससँग मात्र यो सोध्ने बुद्धि छ: के म साँच्चै यो शरीर मात्र हुँ?
जब मानिस केवल देह-चेतनामा बाँच्छ — सुख पछ्याउँदै, दुःखबाट भाग्दै — त्यो मानिस जीव नै रहन्छ। जीव आत्माबाट छुट्टै होइन। यो बिर्साइको अवस्थामा रहेको आत्मा हो।
जीवबाट आत्मासम्म
जब जीवले शरीरसँगको आफ्नो पहिचान छोड्न थाल्छ र शुद्ध चेतनाका रूपमा आफ्नो साँचो स्वरूप चिन्न थाल्छ — त्यो जाग्छ। यही आत्म बोध हो: आत्मा आफ्नो साँचो पहिचानमा ब्युँझनु।
यस यात्राका लागि संसार छोड्नु पर्दैन। यसका लागि चेतनाको गुण बदल्नुपर्छ — शरीर-केन्द्रितबाट आत्मा-केन्द्रिततर्फ।
"जीवत्व से Brahm-consciousness में बदलो — यही आत्म बोध है।"
"जीव-चेतनाबाट ब्रह्म-चेतनामा बदलिनुहोस् — त्यही आत्म बोध हो।"
अध्याय
४
आत्मा कहाँ बस्छ?
यो चेतनाको एउटा चम्किलो बिन्दु हो, जसले मस्तिष्क र मनलाई साधनका रूपमा प्रयोग गर्छ।
धेरै परम्पराहरूले फरक–फरक उत्तर दिएका छन्। बापूजी एउटा स्पष्ट उत्तर दिनुहुन्छ।
आत्मा निधारको बीचमा बस्छ — आज्ञा चक्रमा, जसलाई तेस्रो नेत्र पनि भनिन्छ। यो दिव्य चेतनाको आसन हो। निधारमा टीका लगाउने प्राचीन चलनले यही ठाउँतर्फ सङ्केत गर्छ।
यहाँ आत्मा प्रकाशको एउटा बिन्दुका रूपमा रहन्छ। यो मस्तिष्क होइन। यो मन होइन। यो चेतनाको एउटा चम्किलो बिन्दु हो, जसले मस्तिष्क र मनलाई साधनका रूपमा प्रयोग गर्छ।
आत्मा कस्तो देखिन्छ?
यसलाई भौतिक आँखाले देख्न सकिँदैन। कुनै पनि प्रविधिले यसलाई पत्ता लगाउन सक्दैन। यो शुद्ध, सेतो ज्योतिको एउटा बिन्दु हो — रातको आकाशमा चम्किरहेको ताराजस्तो। देख्दा सानो, तर स्वभावले अनन्त।
यस प्रकाश बिन्दुको वरिपरि एउटा सूक्ष्म ऊर्जा-क्षेत्र छ। परम ज्ञानमा भित्री प्रकाशलाई "लाइट" (Light) र वरिपरिको ऊर्जालाई "माइट" (Might) वा प्रकृति भनिन्छ। आत्मालाई आत्म साक्षात्कारबाट मात्र अनुभव गर्न सकिन्छ — स्थिर ध्यानबाट हुने प्रत्यक्ष अनुभूति।
"आत्मा एक ज्योति बिंदु है — छोटी सी दिखे, पर असीम है।"
"आत्मा प्रकाशको एउटा बिन्दु हो — देख्दा सानो, तर असीम।"
अध्याय
५
आत्माका तीन अवस्था
आत्माले आफू दिव्य प्रकाश हुँ भन्ने बिर्सन्छ र आफूलाई शरीर ठान्न थाल्छ।
आत्मा अस्तित्वका तीन मूल अवस्थाहरू भएर जान्छ।
१. निराकारी — रूपरहित अवस्था
यो आत्माको मूल स्वभाव हो। रूपभन्दा पर, गुणभन्दा पर। शुद्ध अस्तित्व — कुनै कुराले नछोएको र असीम। केवल परम प्रकाश — सबैभन्दा माथिल्लो प्रकाश। यहाँ आत्मा साँच्चै अमर, शाश्वत र अविनाशी छ। न मन, न बुद्धि, केवल दिव्य चमक (परम प्रकाश)।
२. आकारी — सूक्ष्म रूप
जब आत्मा आफ्नो मूल रूपरहित अवस्थाबाट टाढा जान्छ, त्यो सूक्ष्म रूप भएको अवस्थामा प्रवेश गर्छ — स्थूल शरीर छैन, तर हाम्रा भौतिक इन्द्रियभन्दा परको एउटा परिष्कृत, सूक्ष्म, शुद्ध ऊर्जा रूप।
३. साकारी — स्थूल रूप
अहिले हामी सबै यहीँ छौं। आत्मा स्थूल शरीरमा बस्छ। देह-चेतना हाबी हुन्छ। आत्माले आफू दिव्य प्रकाश हुँ भन्ने बिर्सन्छ र आफूलाई शरीर ठान्न थाल्छ।
परम ज्ञानको बाटोले साकारीबाट — आकारी हुँदै फर्केर — निराकारीको सम्झनासम्म पुर्याउँछ: रूपरहित, कालातीत, मूल आफू।
"तुम साकारी में हो — पर तुम्हारा असल घर निराकारी है।"
"तपाईँ स्थूल रूपमा हुनुहुन्छ — तर तपाईँको साँचो घर रूपरहित अवस्था हो।"
अध्याय
६
पाँच शरीर
बापूजी पाँच शरीर प्रकट गर्नुहुन्छ — ती वाहन, जसबाट आत्माले विभिन्न आयामहरू अनुभव गर्छ।
धेरैजसो परम्पराहरूले तीन शरीरको कुरा गर्छन्। बापूजी पाँच शरीर प्रकट गर्नुहुन्छ — ती वाहन, जसबाट आत्माले विभिन्न आयामहरू अनुभव गर्छ।
१. स्थूल शरीर (Sthool Sharira) — भौतिक शरीर
पाँच तत्त्वले बनेको: पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु र आकाश। यो मर्दा प्रकृतिमै फर्कन्छ। पूरै भौतिक। पूरै अस्थायी।
२. सूक्ष्म शरीर (Sukshma Sharira)
स्थूल शरीर मर्दा आत्मा यही सूक्ष्म शरीरमा रहिरहन्छ। यसले भित्री चेतनामा सबै कुरा बोकेर लैजान्छ: सबै कर्म, ज्ञान, सम्झना र पूरा नभएका इच्छाहरू — आकाश, वायु र अग्नि यी तीन तत्त्वमा। जन्म र मृत्युको चक्रको क्रममा कर्मको खाताको कुनै पनि डेटा हराउँदैन।
३. कारण शरीर (Karan Sharira)
आकाश तत्त्वले बनेको। यसले एउटा अचम्मको भण्डार राख्छ — हरेक जन्मको हरेक अनुभव, हरेक कर्म। यसैलाई विज्ञानले आकाशिक रेकर्ड (Akashic Record) भन्छ। यसले आत्माको अर्को जन्म निर्धारण गर्छ।
४. महाकारण शरीर (Mahakaran Sharira) — महान् कारण शरीर
परम तत्त्व (Supreme Elements) ले बनेको। धेरै बढी सूक्ष्म आयाममा रहन्छ। यस शृंखलाका पछिल्ला दिनहरूमा यसबारे थप बताइनेछ।
५. परम महाकारण शरीर (Param Mahakaran Sharira) — परम प्रकाशको शरीर
सबैभन्दा माथिल्लो शरीर — परम प्रकाशको शरीर। यो आत्माको सबैभन्दा मूल, असीम अभिव्यक्ति हो।
"शरीर पाँच हैं — लेकिन तुम इन सब से परे हो।"
"शरीर पाँच छन् — तर तपाईँ ती सबैभन्दा पर हुनुहुन्छ।"
अध्याय
७
पाँच कोश
आत्मा टाढा भएकाले लुकेको होइन। ढाकिएकाले लुकेको हो।
प्याजका तहजस्तै पाँच कोशले आत्मालाई ढाकेर त्यसको साँचो चमक लुकाउँछन्। आध्यात्मिक यात्रा भनेको यी हरेक तहलाई चिरेर पार देख्नु हो।
१. अन्नमय कोश — अन्नको शरीर
सबैभन्दा बाहिरी तह। तपाईँले जे खानुहुन्छ, त्यही यो शरीर बन्छ। "जस्तो अन्न, उस्तै मन।"
२. प्राणमय कोश — प्राणशक्तिको शरीर
तपाईँलाई जीवित राख्ने ऊर्जाको शरीर। प्राण निस्केपछि शरीर मर्छ।
३. मनोमय कोश — मनको शरीर
विचार, भावना, इच्छा र डरको क्षेत्र। धेरैजसो मानिस मुख्य रूपमा यही तहमा बाँच्छन्।
४. विज्ञानमय कोश — विवेकको शरीर
उच्च ज्ञान र विवेकको तह — दिव्य बुद्धि (विवेक)। यसले दिव्य बुद्धिबाट साँचो र झूटोलाई छुट्याउँछ।
५. आनन्दमय कोश — आनन्दको शरीर
सबैभन्दा भित्री कोश। गहिरो ध्यान र शुद्ध प्रेममा तपाईँले यो तह छुनुहुन्छ। यो साँचो स्वरूपको सँघार हो।
आत्मा टाढा भएकाले लुकेको होइन। ढाकिएकाले लुकेको हो। आवरण हटाउनुहोस् — अनि तपाईँले पाउनुहुनेछ, तपाईँ सधैं त्यहीं हुनुहुन्थ्यो।
अध्याय
८
एउटा क्रान्तिकारी सत्य: आत्माको शक्ति घट्छ
जसरी ब्याटरी पावरको स्रोतबाट रिचार्ज हुन्छ, त्यसरी नै आत्माले परम दिव्यसँगको निरन्तर, सचेत सम्बन्धबाट आफ्नो शक्ति फिर्ता पाउँछ।
यहाँ बापूजीका सबैभन्दा क्रान्तिकारी शिक्षामध्ये एउटा आउँछ।
हामीलाई भनिन्छ — आत्मा अमर र अविनाशी छ। यो सत्य हो — तर कुन अवस्थामा? निराकारी अवस्थामा आत्मा साँच्चै सर्वशक्तिशाली हुन्छ। तर जब त्यो जन्म–मृत्युको चक्रमा पस्छ, त्यसको शक्ति घट्छ।
आत्माको शक्ति घट्नु
आत्माको यात्रामा त्यसको शक्ति घट्छ। त्यो झन् घना आयामहरूमा यात्रा गर्दै जान्छ, आत्माको यात्राका क्रममा धेरै शरीर धारण गर्छ, र असीमित कर्म जम्मा गर्छ। यसले आत्माको शक्ति घटाउँछ। हावामा मधुरो हुँदै जाने बत्तीजस्तै, भौतिक संसारको हलचलमा आत्माको प्रकाश कमजोर हुँदै जान्छ।
यसलाई फेरि कसरी प्राप्त गर्ने
आत्माले जड भौतिक वस्तुबाट आफ्नो शक्ति रिचार्ज गर्न सक्दैन। त्यसले आफ्नो स्रोतसँग फेरि जोडिनुपर्छ: परम पिता परमात्मा — सबैभन्दा ठूलो पावर हाउस। जसरी ब्याटरी पावरको स्रोतबाट रिचार्ज हुन्छ, त्यसरी नै आत्माले परम दिव्यसँगको निरन्तर, सचेत सम्बन्धबाट आफ्नो शक्ति फिर्ता पाउँछ।
ध्यानको सबैभन्दा गहिरो उद्देश्य यही हो, केवल आराम वा तनाव हटाउनका लागि मात्र होइन। यो आत्माको मूल शक्ति फिर्ता ल्याउने प्रक्रिया हो। साँचो ध्यानको परिणाम पूरा आराम र तनावबाट मुक्ति हो।
"आत्मा की शक्ति कम हो गई है — उसे वापस पाने का रास्ता है योग।"
"आत्माको शक्ति घटेको छ — त्यसलाई फिर्ता पाउने बाटो योग हो।"
अध्याय
९
आत्माका प्रकार: हद र बेहद
यो ज्ञानले तपाईँलाई बोलाउँछ, किनकि यो तपाईँकै स्मृति ब्युँझिँदै छ।
बापूजी सायद सबैभन्दा धेरै स्वीकारिएको आध्यात्मिक विश्वासलाई चुनौती दिनुहुन्छ: सबै आत्मा एउटै हुन् भन्ने विश्वासलाई।
उहाँ यो रहस्य खोल्नुहुन्छ: आत्मा फरक–फरक प्रकारका हुन्छन्। तिनीहरू फरक–फरक स्रोतबाट आउँछन्। तिनीहरूमा फरक–फरक स्तरको शक्ति हुन्छ।
हद र बेहद
हद भनेको सीमित। बेहद भनेको असीम। आत्मा दुई प्रकारका हुन्छन्:
हदका आत्मा — जुन आत्माको उत्पत्ति हामीलाई थाहा भएको सृष्टिको सीमाभित्र हुन्छ। तिनको क्षमता बाँधिएको, अर्थात् सीमित हुन्छ।
बेहदका आत्मा — सृष्टिभन्दा नै परबाट, बेहद परमधामबाट आएका आत्मा — सबै युनिभर्सभन्दा परको परम बासस्थान। परम प्रकाशले बनेका। तिनको क्षमता असीम हुन्छ।
यदि तपाईँ यो ज्ञानतर्फ तानिनुहुन्छ भने — यदि यो भित्र गहिरोसँग गुञ्जिन्छ भने — बापूजी भन्नुहुन्छ, तपाईँ बेहदका आत्मा हुनुहुन्छ। यो ज्ञानले तपाईँलाई बोलाउँछ, किनकि यो तपाईँकै स्मृति ब्युँझिँदै छ।
यति धेरै धर्म किन?
यदि सबै आत्माको स्रोत एउटै भए, सारा मानवजाति स्वाभाविक रूपमा ईश्वरबारे एउटै बुझाइमा पुग्थ्यो। ईश्वर एक हुनुपर्ने हो, तर अहिले पृथ्वीमा धेरै ईश्वर, धेरै धर्म चलेका छन्। आध्यात्मिक परम्पराहरूको विविधताले आत्माहरूको उत्पत्तिको विविधता देखाउँछ। हरेक परम्परामा आंशिक सत्य छ। परम ज्ञानले यी सबैलाई समेट्न सक्ने पर्याप्त ठूलो ढाँचा दिन्छ।
"तुम्हारी आत्मा बेहद से आई है — तुम्हारा घर इन सब से परे है।"
"तपाईँको आत्मा बेहदबाट आएको हो — तपाईँको घर यी सबैभन्दा पर छ।"
अध्याय
१०
आत्मामाथिका आवरण
आध्यात्मिक यात्राको काम यी आवरणहरू गलाउनु हो — व्यक्तिलाई नष्ट गर्न होइन, तर सधैं त्यहीं रहेको असीम आत्मालाई प्रकट गर्न।
यदि आत्मा प्रकाश र शक्ति हो भने — किन त्यस्तो महसुस हुँदैन? किन धेरैजसो मानिस डराएका, सीमित र चिन्तित महसुस गर्छन्?
किनकि आत्मा चेतनाका धेरै तहले ढाकिएको छ, र यात्राको क्रममा आत्माले आफ्नो मूल दिव्यताको सबै स्मृति गुमायो।
आवरण कसरी जम्मा हुन्छन्
आत्मा माथिल्ला आयामहरूबाट भौतिक संसारमा ओर्लँदा त्यो धेरै स्तर हुँदै आउँछ। हरेक स्तरको ऊर्जा आत्मामा टाँसिन्छ — यात्रीमाथि लाग्ने धूलोजस्तै। पृथ्वीमा पुग्दासम्म त्यसले चेतनाका धेरै आयामका रूपमा, आत्मामाथि अहंकारका रूपमा, तहमाथि तह आवरण बोकेको हुन्छ।
यी भित्री आवरण यस रूपमा हुन्छन्: अविद्या (अज्ञान), माया (भ्रम), अहंकार (म–भाव), काम (इच्छा), क्रोध (रिस), लोभ (लालसा), मोह (आसक्ति) र मद (घमण्ड)। अज्ञान (अविद्या) नै रिस, लोभ, इच्छा आदि अरू सबै विकारको मुख्य कारण हो।
आध्यात्मिक यात्राको काम यी आवरणहरू गलाउनु हो — व्यक्तिलाई नष्ट गर्न होइन, तर सधैं त्यहीं रहेको असीम आत्मालाई प्रकट गर्न।
"पर्दे हटाओ — जो तुम्हारा असली रूप है, वह अपने आप चमकने लगेगा।"
"पर्दा हटाउनुहोस् — तपाईँको साँचो रूप आफैं चम्कन थाल्नेछ।"
अध्याय
११
मृत्युपछि आत्माको यात्रा
मृत्युपछि स्थूल शरीरबाहेक केही पनि हराउँदैन।
हामी मर्दा के हुन्छ? बापूजी यसको उत्तर असाधारण स्पष्टतासाथ दिनुहुन्छ।
आत्माले के लिएर जान्छ
आत्माले स्थूल शरीर छोडेर जान्छ। तर सूक्ष्म शरीरमा त्यसले चेतनामा जम्मा भएको सबै कुरा लिएर जान्छ: सबै कर्मको हिसाब, सबै संस्कार (छाप र बानी), सबै ज्ञान, सबै पूरा नभएका इच्छा। मृत्युको क्षणमा चेतना कस्तो छ, त्यसले आत्मा कुन दिशातिर जान्छ भन्ने निर्णय गर्छ। अर्थात् आत्माको बुद्धिमा भएको चित्रले मृत्युपछि आत्माको भावी बाटो निर्धारण गर्छ।
मृत्युपछि स्थूल शरीरबाहेक केही पनि हराउँदैन। सबै कुरा चेतनामा जारी रहन्छ।
आत्माले के लिएर जाँदैन
धन, पद, सम्पत्ति, सम्बन्ध — सबै यहीं छुट्छन्। सबै भौतिक गुण स्थूल शरीरसँगै छुट्छन्। केवल भित्री चेतना मात्र अगाडि जान्छ। त्यसैले बापूजी भन्नुहुन्छ: यस जीवनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण लगानी तपाईँको भित्री जीवनको गुणस्तरमा हो, अर्थात् तपाईँभित्र बन्ने विचार र संकल्पको गुणस्तरमा।
अर्को जीवन
अर्को जन्मका अवस्थाहरू जन्म–मृत्युका धेरै चक्रमा तपाईँले जम्मा गरेका कर्मले निर्धारण गर्छन्। तर ८४ लाख जन्मको चक्र सधैंको सजाय होइन। यसबाट निस्कने बाटो छ — आत्म ज्ञान र दिव्य सम्बन्धबाट।
जुन इच्छा लिएर तपाईँ यो संसार छोड्नुहुन्छ, त्यही लिएर फर्कनुहुन्छ। के बोक्ने भन्ने छनोट यहीं, अहिले, यस जीवनको हरेक क्षणमा हुन्छ।
अध्याय
१२
मानव जीवनको साँचो उद्देश्य
सम्भावनाको यो झ्याल सधैं खुला रहनेछैन।
यो सबै ज्ञान एउटै बिन्दुमा पुग्छ: यस जीवनको उद्देश्य के हो?
बापूजीको सोझो र स्पष्ट सन्देश — मानव जीवनको उद्देश्य हो:
आफूलाई चिन्नु। आत्म ज्ञानबाट परम पितालाई चिन्नु। र त्यो चिनाइबाट जन्म–मृत्युको चक्रबाट मुक्त हुनु — र आफ्नो मूल, असीम अवस्थामा फर्कनु।
यसका लागि परिवार वा पेसा छोड्नु पर्दैन। यो चेतनाको परिवर्तन हो — शरीरका रूपमा अचेत भएर बाँच्नुबाट, शरीरमा बस्ने आत्माका रूपमा सचेत भएर बाँच्नुतर्फ।
धेरैजसो मानिस टिक्न नसक्ने कुराको पछि लागेर जीवन बिताउँछन्। ती कुरा खराब भएकाले होइन — तर अनित्य संसारमा स्थायी सुख खोज्नु नै सबैभन्दा ठूलो भ्रम भएकाले।
तपाईँको आत्माको मूल स्वभाव सत्–चित्–आनन्द हो: अस्तित्व, चेतना, आनन्द। यो हासिल गर्ने कुरा होइन। हरेक क्षण सम्झने र अनुभूति गर्ने कुरा हो।
यो झ्याल सधैं खुला रहनेछैन
मानव जन्म दुर्लभ छ। केवल मानिसले मात्र सोध्न सक्छ: म को हुँ? सम्भावनाको यो झ्याल सधैं खुला रहनेछैन। यो शरीर बूढो हुनेछ। यो मन सुस्त हुनेछ। अन्ततः एउटा समय आउनेछ, जब हामी सबैले यो नश्वर शरीर छोड्नुपर्नेछ।
बापूजी आग्रह गर्नुहुन्छ: यो जीवन खेर नफाल्नुहोस्। अहिले नै सुरु गर्नुहोस्। यो बाटोका लागि मठ चाहिँदैन। केवल निष्ठा चाहिन्छ — तपाईँ साँच्चै के हुनुहुन्छ भनी जान्ने साँचो चाहना।
"ये मौका फिर नहीं मिलेगा — अब जागो।"
"यो मौका फेरि आउनेछैन — अहिले नै जाग्नुहोस्।"
अध्याय
१३
भित्री चिन्तन
यो प्रश्नलाई आफूभित्र बस्न दिनुहोस्: म को हुँ?
पढिसकेपछि केही क्षण चुपचाप बस्नुहोस्। अर्को पृष्ठमा जान हतार नगर्नुहोस्। यो प्रश्नलाई आफूभित्र बस्न दिनुहोस्: म को हुँ?
यो केवल बुद्धिका लागि मात्र प्रश्न होइन। यो भित्र फर्कने निम्तो हो — हरेक विचार र हरेक भूमिकामुनि, सधैं हेरिरहेको त्यो मौन उपस्थितिलाई महसुस गर्ने निम्तो।
निर्देशित ध्यान
यस दिनको गहिरो भित्री अनुभव र पूरा निर्देशित ध्यानका लागि कृपया YouTube मा पूरा सत्र हेर्नुहोस्।
खोज्नुहोस्:
Behad Ka Param Gyan — 10 Days Course — Day 1
यहाँ हेर्नुहोस्:
https://www.youtube.com/live/WxnUNo1RKyM?si=lzQJy7QWdGh5Bq4s
दिन १ मा हामीले के बुझ्यौं
- आत्मा वास्तविक छ। यो तपाईँको निधारको बीचमा रहेको प्रकाशको बिन्दु हो।
- आफ्नो मूल निराकारी अवस्थामा आत्मा शुद्ध, शक्तिशाली र असीम छ — तर पदार्थमा गरेको यात्राबाट यसले शक्ति गुमाएको छ।
- आत्मा तीन अवस्थामा रहन्छ: निराकारी, आकारी र साकारी। हामीमध्ये धेरैजसो साकारी अवस्थामा छौं — शरीरलाई नै आफू ठान्ने र चेतनाका धेरै तहले ढाकिएका।
- आत्मा पाँच शरीरबाट प्रकट हुन्छ र पाँच कोशले ढाकिएको छ।
- सबै आत्मा एउटै होइनन्। कोही कम शक्तिका आत्मा हुन्, जसलाई हद (सीमित) भनिन्छ। अरू शक्तिशाली आत्मा हुन् — बेहद (असीम)।
- मृत्युमा आत्माले आफ्ना कर्म, ज्ञान र संस्कार सूक्ष्म रूपमा आफूसँगै लिएर जान्छ। भित्री चेतनामा भएको केही पनि हराउँदैन।
- यस मानव जीवनको उद्देश्य आत्मालाई चिन्नु, परमसँग जोडिनु, कर्मका आवरण गलाउनु र मुक्तिमा फर्कनु हो।
यी विचार मात्र होइनन्। यी सत्य हुन्। आत्म–खोज, ध्यान र दिव्य सम्बन्धबाट यिनलाई अनुभव गर्नुहोस्।
यात्रा सुरु भइसक्यो।
सिफारिस गरिएका भिडियो सन्दर्भ
यस पुस्तकमा प्रस्तुत अवधारणाहरूको बुझाइ गहिरो बनाउन तपाईँ बापूजी दशरथभाई पटेलका मूल प्रवचनहरू हेर्न सक्नुहुन्छ।
यी छानिएका सत्रहरूले दिन १ मा बताइएका आत्मा, आत्म–साक्षात्कार र आध्यात्मिक प्रक्रियाहरूबारे अझ गहिरो बुझाइ दिन्छन्।
म को हुँ? — आत्मालाई बुझ्दै
https://youtu.be/e7HWcs-JE0k?si=dmirByxi9tl96guT
https://youtu.be/L8547RSdyCQ?si=PUtAcurBVhxhMuwZ
आत्मा, स्व र भित्री जागरण
https://www.youtube.com/watch?v=lxyo4VaTTvU
https://www.youtube.com/watch?v=SrO1mBc_u1I
गहिरो आध्यात्मिक ज्ञान र आत्माको यात्रा
https://www.youtube.com/watch?v=DAQweT2Gl8s
थप खोजका लागि बापूजी दशरथभाई पटेलको आधिकारिक YouTube च्यानलमा अरू धेरै प्रवचन उपलब्ध छन्, जसका दर्शक विश्वभर छन्।
दिन १ को भिडियोको विवरण (description) बक्स पनि हेर्न अनुरोध गरिन्छ, जहाँ गहिरो अध्ययनका लागि थप सम्बन्धित लिंक र सामग्री दिइएका छन्।
शृंखला जारी
यो १० दिने शृंखलाको दिन १ हो
दिन २सँग आफ्नो यात्रा जारी राख्नुहोस्
र बेहद ज्ञानमा अझ गहिरो जानुहोस्।
मृत्युपछिको जीवन र कर्मको नियम
बापूजीका अनमोल वचनहरू — आत्मा र आत्म साक्षात्कार
"खुद को जानो… सब कुछ अंदर ही recorded है।"
"अर्थ: आफूलाई चिन्नुहोस्… सबै कुरा भित्रै रेकर्ड भइसकेको छ।"
"खुद को जानोगे, तभी खुदा को जान पाओगे।"
"अर्थ: आफूलाई चिन्नुहोस्, तब मात्र तपाईँले ईश्वरलाई चिन्न सक्नुहुन्छ।"
"ज्ञान सागर में डूब जाओ।"
"अर्थ: ज्ञानको सागरमा गहिरो गरी डुब्नुहोस्।"
"जब पर्दा हटा, तब पता चला — जीव और ब्रह्म में कोई फर्क नहीं।"
"अर्थ: जब पर्दा हट्यो, तब सत्य स्पष्ट भयो — आत्मा र ब्रह्म एउटै हुन्।"
"जीवत्व से Brahm-consciousness में बदलो — यही आत्म बोध है।"
"अर्थ: जीव–चेतनाबाट ब्रह्म–चेतनामा सर्नुहोस् — त्यही आत्म बोध हो।"
"आत्मा एक ज्योति बिंदु है — छोटी सी दिखे, पर असीम है।"
"अर्थ: आत्मा प्रकाशको एउटा बिन्दु हो — सानो देखिन्छ, तर असीम छ।"
"तुम साकारी में हो — पर तुम्हारा असल घर निराकारी है।"
"अर्थ: तपाईँ साकार रूपमा हुनुहुन्छ — तर तपाईँको साँचो घर निराकार हो।"
"शरीर पाँच हैं — लेकिन तुम इन सब से परे हो।"
"अर्थ: शरीर पाँचवटा छन् — तर तपाईँ ती सबैभन्दा पर हुनुहुन्छ।"
"आत्मा की शक्ति कम हो गई है — उसे वापस पाने का रास्ता है योग।"
"अर्थ: आत्माको शक्ति घटेको छ — त्यो फिर्ता पाउने बाटो योग हो।"
"तुम्हारी आत्मा बेहद से आई है — तुम्हारा घर इन सब से परे है।"
"अर्थ: तपाईँको आत्मा बेहदबाट आएको हो — तपाईँको घर यी सबैभन्दा पर छ।"
"पर्दे हटाओ — जो तुम्हारा असली रूप है, वह अपने आप चमकने लगेगा।"
"अर्थ: पर्दाहरू हटाउनुहोस् — तपाईँको साँचो रूप आफैं चम्कन थाल्छ।"
"ये मौका फिर नहीं मिलेगा — अब जागो।"
"अर्थ: यो मौका फेरि आउँदैन — अहिले नै जाग्नुहोस्।"
शब्दावली
१. आत्मा (Atma)
आत्मा — शरीर र मनभन्दा परको सनातन, चेतन 'म'। त्यो साँचो 'म', जो जन्म–जन्म र आयाम–आयाम हुँदै यात्रा गर्छ। आफ्नो मूल अवस्थामा आत्मा निराकार दिव्य प्रकाश (परम प्रकाश) हो र सबै जीवन–ऊर्जाको स्रोत हो।
२. परमात्मा (Paramatma)
परम आत्मा — आत्माहरूका रचयिता। निराकार दिव्य प्रकाशको अवस्थामा आत्मासँग संकल्प (affirmation) मार्फत धेरै आत्मा रच्ने अपार शक्ति हुन्छ, र तब त्यसलाई परमात्मा भनिन्छ। हिन्दू शास्त्रमा यो अवस्थालाई 'सत्यम् शिवम् सुन्दरम्' भनिएको छ।
३. माया (Maya)
महा भ्रम — त्यो पर्दा, जसले आत्माको साँचो स्वभाव लुकाउँछ र शरीर, नाता र देखिने संसारप्रति आसक्ति जगाउँछ। माथिल्ला लोकहरूमा पनि माया अझ सूक्ष्म रूपमा काम गर्छ; परमधाममा मात्र यो सकिन्छ।
४. कर्म (Karma)
कारण र फलको सार्वभौम नियम — हरेक विचार, काम र मनसायले आफ्नो अनुरूप फल जन्माउँछ। कर्म सजाय वा इनाम होइन, आत्माले छोड्ने हरेक स्पन्दनप्रति अस्तित्वको ठीक–ठीक प्रतिक्रिया हो।
५. जीव (Jiva)
देह चेतनामा रहेको आत्मा, जसले आफ्नो साँचो स्वभाव बिर्सेको छ। जब दिव्य आत्मा स्थूल शरीर र अनियन्त्रित इच्छाहरूसँग गहिरो गरी एकाकार हुन्छ, तब त्यो जन्म र मृत्युको चक्रमा बाँधिएर पृथ्वीमा साधारण प्राणीजस्तै बाँच्छ।
६. जीवत्व (Jeevatva)
केवल एउटा जिउँदो प्राणी हुनुको अवस्था — आफ्नो दिव्य उत्पत्ति बिर्सेको आत्मा, जो शरीर, सास र बाँचिरहनुसँग पूरै एकाकार भएको छ, जन्म–मृत्युको फेरोमा हराएको छ।
७. विवेक (Viveka)
छुट्याएर चिन्ने शक्ति — साँचो र झूटो, सनातन र क्षणिक, आत्मा र शरीरलाई छुट्याएर चिन्ने क्षमता। विवेक त्यो भित्री तरबार हो, जसले भ्रम काटेर सत्य देखाउँछ।
८. समाधि (Samadhi)
ध्यानको सबैभन्दा गहिरो अतिचेतन अवस्था — ईश्वरमा पूरै लीन हुनु। समाधिमा आत्मा आफ्नो मूल निराकार अवस्थामा रहन्छ र विचार बिना नै सोझै ज्ञान पाउँछ। बापूजीका प्रकटीकरणहरू वर्षौंको गहिरो समाधिबाट आएका हुन्।
९. संस्कार (Sanskaras)
आत्माले बोकेका छाप र बानीहरू — हरेक विचार, काम र भावनाले कारण शरीरमा एउटा छाप छोड्छ। असंख्य जन्महरूमा संस्कार जम्मा हुँदै जान्छन् र व्यक्तित्व तथा कर्मका ढाँचालाई आकार दिन्छन्।
१०. निराकारी (Nirakari)
निराकार — शुद्ध परम प्रकाश (परम दिव्य प्रकाश) का रूपमा रहेको आत्माको मूल दिव्य अवस्था। यही निराकार अवस्थामा रचयितालाई 'सत्यम् शिवम् सुन्दरम्' भनिन्छ; यही आत्माको सबैभन्दा साँचो र अन्तिम स्वभाव हो।
११. आकारी (Akari)
सूक्ष्म आकारको अवस्था — भौतिक पदार्थले होइन, ऊर्जाले बनेको आकार, जस्तै आगो बल्दा बन्ने आकार। जब आत्माले संकल्प गर्छ, त्यसको ऊर्जा घट्छ र त्यो निराकारीबाट परम तत्त्वले बनेको आकारी सूक्ष्म रूपमा ओर्लन्छ।
१२. साकारी (Sakari)
स्थूल रूप — जब आत्माको ऊर्जा अझै घट्छ, त्यसले स्थूल भौतिक शरीर पाउँछ। यो पाँच स्थूल तत्त्व (पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश) को देखिने रूप हो, जुन हामी पृथ्वीमा अनुभव गर्छौं।
१३. महावाक्य (Mahavakya)
महान् घोषणा — वैदिक परम्पराका चार महावाक्य (तत् त्वम् असि, अहं ब्रह्मास्मि, प्रज्ञानं ब्रह्म, अयम् आत्मा ब्रह्म)। हरेक महावाक्य आत्मा र परम एउटै हुन् भन्ने एक–पङ्क्तिको घोषणा हो।
१४. ब्रह्म (Brahman)
परम सत्ता — परम सत्य। वैदिक दर्शनमा सबै अस्तित्वको सर्तरहित मूल आधार। बेहदको ज्ञानमा यो ब्रह्मका विभिन्न तह — शिव, महाशिव र त्यसभन्दा माथि — सँग मेल खान्छ।
१५. अद्वैत (Advaita)
दुई नहुनु — आत्मा र परम (ब्रह्म/परमात्मा) दुई होइनन्, एउटै हुन् भन्ने दार्शनिक बोध। ज्ञान मार्गको लक्ष्य।
१६. प्राण (Prana)
जीवन–शक्ति ऊर्जा — सासमा बग्ने सूक्ष्म जीवनशक्ति, जसले स्थूल शरीरलाई जिउँदो राख्छ। प्राण आत्मा र शरीर बीचको पुल हो, जसले जीवनका सबै काम चलाइराख्छ।
१७. कोश (Kosha)
आत्मामाथिको एउटा खोल वा आवरण। पाँच कोश — अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय र आनन्दमय — ले आत्मालाई तहजस्तै बेरेर त्यसको साँचो प्रकाश लुकाउँछन्।
१८. शक्ति (Shakti)
आध्यात्मिक शक्ति — सक्रिय रचनात्मक बल; ऊर्जा। एउटा ब्रह्माण्डमा आकारी शिवले पहिले आफ्नो जोडीका रूपमा आकारी शक्ति रच्नुहुन्छ; शिव र शक्तिले मिलेर सारा सृष्टि अघि बढाउनुहुन्छ। आकाशगंगा र युनिभर्सको तहमा पनि महा शक्ति र परम महा शक्तिका रूपमा यही लागू हुन्छ।
१९. आज्ञा चक्र (Ajna Chakra)
तेस्रो नेत्र — दुई आँखीभौंको बीचको बिन्दुमा रहेको ऊर्जा केन्द्र, जहाँ आत्मा प्रकाशको बिन्दुका रूपमा बस्छ। यहाँ केन्द्रित गरिएको ध्यानले शरीरमा आत्माको साँचो बासस्थान प्रकट गर्छ।
२०. परम प्रकाश (Param Prakash)
परम दिव्य प्रकाश — निराकार रूपमा रहेको आत्माको ऊर्जा। त्यो मूल चम्किलो पदार्थ, जसबाट सबै आत्मा पहिले निस्किए र जसले परमधाम भरेको छ। परम प्रकाशमा रहेको शक्ति कलामा नापिन्छ।
२१. परम पिता परमात्मा (Param Pita Paramatma)
परम पिता — सबैभन्दा उच्च दिव्य सत्ता; त्यो अन्तिम स्रोत, जहाँबाट सबै आत्मा र सबै रचयिता निस्किन्छन्। बेहदको परम ज्ञान (Behad Ka Param Gyan) मा यसले सृष्टिका हरेक आयामभन्दा परका सर्वशक्तिमान (Almighty Authority) लाई जनाउँछ।
२२. परमशान्ति (Param Shanti)
परम शान्ति — सुख र दुःखभन्दा परको पूर्ण स्थिरताको सबैभन्दा उच्च अवस्था। परम प्रकाशबाट पहिलोपटक निस्किँदाको आत्माको मूल स्पन्दन; हरेक आध्यात्मिक साधकको लक्ष्य।
२३. बेहद (Behad)
असीम, अनन्त, सीमारहित — जसको कुनै हद छैन। साधारण ब्रह्माण्डीय सीमाभन्दा परका आयाम, ज्ञान वा आत्माहरूको वर्णन गर्न प्रयोग गरिन्छ; त्यो ठाउँ, जहाँ 'अनन्त' शब्दकै अर्थ खुल्छ।
२४. हद (Had)
सीमित — हदभित्रको, सीमा भएको, साधारण सृष्टिभित्रका ब्रह्माण्डीय सीमाहरूको क्षेत्र। साधारण आयामभित्रका सबै कुरालाई जनाउन बेहदको विपरीतमा प्रयोग गरिन्छ।
२५. मोक्ष (Moksha)
मुक्ति — जन्म र मृत्युको चक्रबाट अन्तिम छुटकारा। बेहदको ज्ञानमा मोक्ष (जसलाई आत्यन्तिक प्रलय पनि भनिन्छ) भनेको आत्मा फेरि परमात्मामा पूरै विलीन हुनु हो।
२६. सत्–चित्–आनन्द (Sat-Chit-Ananda)
अस्तित्व–चेतना–आनन्द — आत्माको साँचो स्वभाव। आफ्नो मूल अवस्थामा आत्मा सत् (सनातन), चित् (चेतन) र आनन्द (आनन्दमय) हो — यी तीन बेग्लाबेग्लै गुण होइनन्, एउटै अविभाजित सत्य हुन्।
२७. आत्म बोध (Atma Bodh)
आत्माले आफ्नै पहिचानमा जाग्नु। त्यो क्षण, जब आत्माले आफूलाई शरीर, मन र इन्द्रियभन्दा भिन्न, शुद्ध चेतनाको एउटा बिन्दुका रूपमा चिन्छ र आफ्नो सनातन दिव्य स्वभाव सम्झन्छ।
२८. बेहदको परम ज्ञान (Behad Ka Param Gyan)
अनन्तको परम ज्ञान — बापूजीले गहिरो समाधिमा दिव्य दृष्टिबाट दिनुभएको पूरा ज्ञान। यो १० दिने कोर्स त्यही ज्ञानको क्रमबद्ध प्रस्तुति हो।
२९. अविद्या (Avidya)
अज्ञान — सबै आध्यात्मिक बन्धनको जड। आफू आत्मा हुँ भन्ने साँचो स्वभाव बिर्सनु, जसले शरीर, मन र नाम–रूपको संसारसँग एकाकार गराउँछ।
३०. अहंकार (Ahamkara)
अहम् — झूटो 'म' बनाउने तत्त्व, जसले आत्मालाई शरीर, नाम, पद र सम्पत्तिसँग जोड्छ। अहंकार बन्धनको जड हो; यो गलेपछि मात्र आत्माले आफूलाई शुद्ध प्रकाशका रूपमा देख्न सक्छ।
३१. प्रकृति (Prakriti)
प्रकृति — स्त्री–रूपको सृजन शक्ति र आत्माको वरिपरि रहने रचनात्मक ऊर्जा। प्रकृति त्यो आधार हो, जसमा सबै रूप देखा पर्छन्; यसलाई तीन गुण — सत्व, रजो, तमो — ले चलाउँछन्।
३२. आत्म साक्षात्कार (Atma Sakshatkara)
ध्यानबाट आत्माको प्रत्यक्ष अनुभूति। बौद्धिक बुझाइ होइन, आत्माले आफूलाई चिन्ने जिउँदो अनुभव — एउटा भित्री उज्यालो, जसले चेतनालाई सधैंका लागि बदल्छ।
३३. तिलक (Tilak)
निधारको चिह्न — भृकुटीमा, अर्थात् आत्माको बासस्थानमा लगाइने। तिलकले आत्मा यही बिन्दुमा बस्छ र शरीर केवल त्यसको अस्थायी घर हो भनेर निरन्तर सम्झाउँछ।
३४. परम ज्ञान (Param Gyan)
परम ज्ञान — नाम, रूप र देखिने कुराभन्दा परको ज्ञान। आत्मा, रचयिताहरू र ब्रह्माण्डीय सृष्टिको पूरा बनावटको प्रत्यक्ष अनुभूति।
३५. स्थूल शरीर (Sthool Sharira)
पाँच स्थूल तत्त्व (पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश) ले बनेको भौतिक शरीर। आत्माको सबैभन्दा बाहिरी साधन; देखिने, मरणशील र जन्म–मृत्युको अधीन।
३६. सूक्ष्म शरीर (Sukshma Sharira)
स्थूल शरीरलाई चलाउने सूक्ष्म शरीर — आकाश, वायु र अग्नि तत्त्वले बनेको। यसले कर्म, सम्झना, इच्छा र छापहरू बोक्छ, र मृत्युमा आत्मासँगै त्यसको अर्को रूपमा जान्छ।
३७. कारण शरीर (Karan Sharira)
कारण शरीर — केवल आकाश तत्त्वले बनेको। यसलाई कारण शरीर (karan sharir) पनि भनिन्छ; यो आत्माका सबै कर्मका हिसाबको भण्डार हो। मन र कारण शरीर लगभग एउटै भएकाले मन नियन्त्रण गर्न कारण शरीर सफा गर्नु अनिवार्य छ।
३८. महाकारण शरीर (Mahakaran Sharira)
महा कारण शरीर — परम तत्त्वले बनेको, परम–सूक्ष्म आयामहरूमा रहने आत्माको अझै सूक्ष्म साधन। साधारण कारण शरीरभन्दा माथिको, यो माथिल्ला लोकहरूमा काम गर्ने शक्तिशाली आत्माहरूको हुन्छ।
३९. परम महाकारण शरीर (Param Mahakaran Sharira)
परम प्रकाशको शरीर — शुद्ध परम प्रकाशले बनेको, आत्माको सबैभन्दा मूल अभिव्यक्ति। यो सबै आवरणभन्दा परको, आत्माको सबैभन्दा उच्च र सबैभन्दा शक्तिशाली अवस्थाको रूप हो।
४०. अन्नमय कोश (Annamaya Kosha)
अन्नको शरीर — सबैभन्दा बाहिरी भौतिक खोल, जो अन्नले पालिन्छ र पाँच स्थूल तत्त्वले बनेको छ। अन्नमय कोश त्यही शरीर हो, जुन हामी देख्छौं र छुन्छौं।
४१. प्राणमय कोश (Pranamaya Kosha)
जीवन–शक्तिको शरीर — स्थूल रूपलाई जिउँदो बनाउने ऊर्जाको खोल। प्राणमय कोश सास, जीवनशक्ति र जैविक ऊर्जाको तह हो, जसले शरीरलाई जिउँदो राख्छ।
४२. मनोमय कोश (Manomaya Kosha)
मानसिक शरीर — विचार, भावना र इन्द्रियका छापहरूको खोल। मनोमय कोशमै मनका भाव, आसक्ति र प्रतिक्रियाहरू जन्मन्छन्।
४३. विज्ञानमय कोश (Vijnanamaya Kosha)
ज्ञानको शरीर — उच्च विवेक, बुद्धि र आध्यात्मिक बुझाइको खोल। विज्ञानमय कोशमार्फत आत्माले विवेक प्रयोग गर्छ र सनातन सत्यहरू बुझ्छ।
४४. आनन्दमय कोश (Anandamaya Kosha)
आनन्दको शरीर — साँचो आत्माभन्दा ठीक अगाडिको सबैभन्दा भित्री खोल। आनन्दमय कोश शुद्ध कारण–आनन्दको तह हो, जसमा आत्मा गहिरो निद्रा र समाधिमा विश्राम गर्छ।
४५. बेहद परमधाम (Behad Param Dham)
सबै युनिभर्सभन्दा परको परम धाम — अनन्त सृष्टिको परमधाम, जहाँ सर्वशक्तिमान (Almighty Authority) बस्नुहुन्छ। सौरमण्डल, आकाशगंगा र युनिभर्सका परमधामहरूभन्दा धेरै माथि।
४६. परम तत्त्व (Param Tattvas)
परम तत्त्व — सूक्ष्म तत्त्वहरू, जसबाट उन्नत आत्माहरूका माथिल्ला शरीर बनेका हुन्छन्। यी स्थूल पाँच–तत्त्वको संसारभन्दा माथिका आयामहरूका आधारभूत अंश हुन्।
आगामी चलचित्र

परमशान्ति: अन्तिम परम सत्य
PARAMSHANTI: ANTIM PARAM SATYA
बापूजी दशरथभाई पटेलबारेको एक आध्यात्मिक चलचित्र
प्रस्तुतकर्ता: विश्व परिवर्तक ईश्वरीय विद्यालय
आध्यात्मिक चलचित्र आउँदैछ
२०२६
चाँडै… संसारले जान्नेछ
बापूजी दशरथभाई पटेलको दिव्य जीवन, यात्रा र परम सत्यको प्राप्तिमा आधारित एक आगामी आध्यात्मिक जीवनी चलचित्र। यस चलचित्रले बापूजीको असाधारण बाटोलाई पछ्याउँछ — मानिसहरूको दुःखबारे ईश्वरलाई प्रश्न गर्ने एक युवा आत्मादेखि, परम शान्ति अर्थात् अन्तिम परम सत्य — अन्तिम, सबैभन्दा ठूलो सत्य — को परम आध्यात्मिक प्राप्तिसम्म।
चाँडै आउँदैछ....
हामीसँग जोडिनुहोस्
बापूजी र परमशान्ति परिवारसँग यो यात्रा जारी राख्नुहोस्। बापूजीका दैनिक लाइभ सत्रहरू, निर्देशित ध्यान र भिडियो शिक्षाहरू — निःशुल्क र सबैका लागि खुला।
इमेल
anant@paramshanti.org
ankur@paramshanti.org
वेबसाइटहरू
www.paramshanti.org
www.paramshantiblogs.org
YouTube च्यानलहरू
youtube.com/@BapujiDashrathbhaiPatel
youtube.com/@maakadivyasandesh7661
youtube.com/@spiritualpodcastwithanant
youtube.com/@paramshantimeditation
facebook.com/discoveryofnewworldcom
facebook.com/bapujidashrathbhaipatel
instagram.com/bapujidashrathbhaipatel
instagram.com/spiritualpodcastwithanant
instagram.com/paramshanti.motivation
X (Twitter)
x.com/bapujiofficial
x.com/sakshipatel85
x.com/anant982511
सबै प्रमुख प्लेटफर्महरूमा उपलब्ध
यो पुस्तक र बापूजी दशरथभाई पटेलका अन्य पुस्तकहरू सबै प्रमुख अनलाइन इ–बुक प्लेटफर्म र पुस्तक पसलहरूमा उपलब्ध छन्।
पूरा पुस्तकालय र निःशुल्क डाउनलोडका लागि www.paramshantiblogs.org मा जानुहोस्।
Google Play Store मा चाँडै आउँदैछ
हाम्रा परमशान्ति एपहरू चाँडै Google Play Store मा उपलब्ध हुनेछन्। पर्खनुहोस्…
ठेगाना
Vishwa Parivartak Ishwariya Vidhyalay
c/o Paramshanti Bhawan, Chenpur
Near Chenpur Bus Stand, New Ranip Road
Ahmedabad, Gujarat – 382470, India
विश्व परिवर्तक ईश्वरीय विद्यालय
www.paramshanti.org
